Romaanse en Vikingtijd invloeden in 12e eeuws bronzen pendant

Laatst kon ik een buitengewoon interessant stuk aan mijn collectie toevoegen: een bronzen pendant uit – vermoedelijk – de 12e eeuw, gevonden in Engeland.

Het opmerkelijke er aan is, dat het zowel romaanse stijlkenmerken heeft, zoals deze in opkomst kwamen tijdens de Angel-Normandische tijd – 1066 A.D. – 1154 A.D. – als stijlkenmerken die rechtstreeks terug voeren op de decoratie op voorwerpen uit de Vikingtijd.

Het pendant – onbekend is of dit gedragen is door een mens, een andere mogelijkheid is dat het een paardentuig sierhanger was, meet 42 bij 50 millimeter en weegt 20.24 gram. Het is gevonden in of bij Basingstoke in Hampshire, Engeland. Ten tijde van de zogeheten Domesday Survey was daar al een markt gevestigd. Het Domesday Book is een gedetailleerd overzicht en taxatie van landeigendom in Engeland aan het einde van de 11e eeuw. Het onderzoek werd bevolen door Willem de Veroveraar met Kerstmis 1085 en werd het jaar daarop uitgevoerd. Het registreert wie het land bezat en hoe het werd gebruikt en bevat ook informatie over hoe dit was veranderd sinds de Normandische Verovering in 1066.

Basingstoke ligt ten zuidwesten van Londen, op de weg naar Winchester. Winchester heeft een duidelijke link met de Normandiërs die vanuit Frankrijk Engeland binnen vielen. Het beleg van Winchester vond plaats in 1066 toen het leger van de Normandische edelman William FitzOsbern de belangrijke Angelsaksische stad Winchester belegerde en veroverde. Na de Slag bij Hastings stuurde Willem de Veroveraar een leger om de Engelse koninklijke schatkist in Winchester in beslag te nemen terwijl hij oprukte naar de Engelse hoofdstad Londen. FitzOsbern versloeg een West-Saksische tegenaanval in de Slag bij Havant en trok met zijn leger noordwestwaarts, waarbij hij zonder tegenstand Portchester en Southampton bezette. Vervolgens belegerde hij de Engelse stad Winchester, die hij bestormde nadat hij in de loop van twee weken belegeringsmachines had gebouwd. De val van de stad stelde Koning William in staat om Eustace te benoemen tot gouverneur van Hampshire.

Dat er dus een kilometer of 30 ten noordoosten van Winchester een pendant wordt gevonden met romaanse stijlinvloeden komt niet onlogisch voor. Een directe link met de vikingen is stijl technisch op het eerste gezicht niet logisch, omdat de invloed van de (Deense) vikingen zich slechts liet gelden toen het zogeheten Grote Leger in 871 A.D. het Saksische Winchester aanviel en verslagen werd door Alfred de Grote, die vervolgens deze vikingen buiten de deur wist te houden.

Maar waarom zien we dan tóch naast de romaanse stijlkenmerken – de wijze waarop het dier is vormgegeven en achterom kijkt – decoratiestijl kenmerken uit de vikingtijd te zien? Met name valt dan op de verschillende spiraalvormige elementen in de decoratie en het amandelvormige oog van het beest. In het algemeen kan men stellen dat stijlkenmerken uit de vikingtijd nog enige tijd voortleefden in de romaanse decoratiestijl die in Engeland werd geïmporteerd vanaf het continent.

De spiraalvormen komen we al tegen tijdens de zogeheten Jellinge decoratiestijl periode – 900 A.D. – 975 A.D. in de 11e eeuw. Het langgerekte amandelvormige oog zien we als stijlkenmerk terug in de Ringerike stijl – 1000 A.D. – 1075 A.D. en de Urnesstijl 1050 A.D. – 1125 A.D. Dit in ogenschouw nemend wordt het opeens niet meer vreemd stijlkenmerken uit de Vikingtijd terug te zien in een voorwerp met een romaans decoratiestijl karakter.

Blijft natuurlijk de vraag waar dit voorwerp gemaakt wordt en van origine vandaan komt. Dat is nooit met zekerheid te zeggen, tenzij er min of meer ter plaatse een mal zou worden gevonden met precies de afdruk van het voorwerp, Voorwerpen uit deze tijd zijn echter vaak uniek en eenmalig ontworpen en gegoten. Maar dat het voorwerp in Engeland gemaakt is, onder invloed van de (Angel) Normandiërs staat buiten kijf.

Waarbij, buiten de romaanse stijlkenmerken, ook de op dat moment nog zeer bestaande stijlkenmerken uit de late(re) Vikingtijd opgenomen werden.

De mogelijkheid open latend dat het pendant een sierhanger aan het paardentuig is geweest: deze vorm van decoratie kwam met name in de 12e eeuw in opkomst. Sporen van vergulding aan de zijkant en achterzijde van het pendant laten zien dat deze van origine geheel bedekt moet zijn met goud. Dat het hier mee – gedragen door een mens, of decoratie onderdeel van het paardentuig – toebehoorde aan iemand van een hoge sociale standing, is zeker. Wat de afbeelding voor betekenis had, blijft in de mist. Deze kan zuiver van decoratieve aard zijn, maar ook een vooropgezet ontwerp zijn, met de bedoeling er een boodschap mee uit te dragen – al dan niet door de toeschouwer begrepen of slechts verinnerlijkt en in stilte meegedragen door de drager/gebruiker van het pendant.

Hoe dan ook maakte dit pendant, goede sier.

En eigenlijk, tot de dag van vandaag, nóg.