Viking kruishangers ?

Op Facebook kreeg ik een vraag van Wessel Spoelder over een artikel dat in het Detector Magazine stond met de titel Middeleeuwse kruishangers uit het zogeheten Kievse Rijk. Over dit rijk schrift Akkie Visser dat “Noormannen in Oost-Europa werden Roes of Rus genoemd. Deze naam was afkomstig van de Finse bewoners van het gebied. De Finnen bedachten deze naam door het Noorse woord als ‘roeiers’ aan te passen aan hun eigen taal. Met Kiev als prominent aanwezige plaats ontstond hier een unieke cultuur die Slavische en Noorse tradities vermengde in dit door Vikingen gestichte Kievse Rijk, ook wel de Kievse Roes genoemd.” Hier zijn toch een aantal zaken bezijden de waarheid of op zijn minst: incompleet weergegeven.

Er is, nog steeds, en (hevig) debat wanneer Kiev ontstaan is, en door wie. Men hoeft maar de inmiddels ruim vier jaar durende oorlog in Oekraïne in ogenschouw te nemen om te zien dat deze discussie, in zijn meest extreme vorm, nog steeds voortduurt.

In de achtste eeuw trokken Vikingen – voornamelijk afkomstig uit het huidige Zweden, de zogeheten Oostelijke Vikingen – via Finland het noorden van het tegenwoordige Rusland binnen. In – wederom: het tegenwoordige – Rusland werden deze Vikingen Varjagen genoemd. In de Nestorkroniek, begin twaalfde eeuw geschreven – dus honderden jaren na de beschreven gebeurtenissen – staat dat verschillende stammen in 862 A.D. deze Varjagen verdreven. Deze stammen lagen spoedig met elkaar overhoop en men zou de Vikingen daarop gevraagd hebben terug te keen en over hen te heersen. Dit werd, volgens de Nestorkroniek, gericht aan één bepaalde Varjaagse stam, de Ros. ‘Ros’ wordt dan verwant gelinkt aan het oud Scandinavische rodr, wat ‘roeien’ betekent en dan weer gelinkt wordt aan ruotsi de Finse naam van Zweden. Deze Varjaagse stam – die dus, zoals Akkie Visser schrijft, niet te koppelen is aan ‘De Finnen’ – gaf zijn naam aan het land Roes. Uiteindelijk gingen deze ‘Ros’of ‘Roes’ in de 11e eeuw en daarna over in een Slavische gemeenschap met orthodox-christelijk geloof.

Vertel dit verhaal echter nooit tegen Russische historici van de oude (of nieuwere) stempel of Poetin of u krijgt en of meerdere raketten of drones achter u aan. Zij bestrijden, te vuur en te zwaard, het idee van een viking afkomst van het Kievse Rijk en stellen dat Kiev al eeuwen eerder bestond en de naam Ros (‘Rus’) afkomstig is van een zijrivier van de Dnjepr, de Ros, waar deze Ros dan afkomstig van zouden zijn.

De waarheid is natuurlijk dat dit gebied al veel en veel eerder bewoond werd, door oudere stepperijken – zoals de Khazaren.

Tot zover de oorsprong theorie(en) over het Kievse Rijk.

Het artikel gaat over kruishangers die in Friesland gevonden zijn en uit de middeleeuwen komen. Gesteld wordt dat ‘zowel Slavische als Scandinavische kenmerken zien we terug in de vormgeving van de drie kruisjes uit Friesland.’ Ik heb vaker betoogd, althans een dappere poging daar toe, dat vondsten uit de Middeleeuwen te snel gelinkt worden aan een vroegmiddeleeuwse Scandinavische (Viking)herkomst. De ‘Scandinavische kenmerken’ worden bij de kruishangertjes gevonden in Friesland gelinkt aan ‘de knopvormige uiteinden van de balken op een Scandinavische invloed duiden.’ Sterker nog: ‘De knopvorm zien we bijvoorbeeld terug in de aan de godheid Thor toegeschreven kruishangers die gevonden zijn op IJsland en in het Deense Heidemark.’

Hier wordt teveel naar de gelegenheid toe geredeneerd.

‘Scandinavische invloed’ is (te) vaak de stoplap als men een voorwerp aan de Vikingen wil linken, maar dit stijl technisch niet (helemaal) rond krijgt. Andersom kan een middeleeuws kruisje uitstekend een Scandinavische invloed laten zien als deze rechtstreeks te linken is aan een type die veelal daar gevonden is. Maar dat kan dan uitstekend uit een periode ná de Vikingtijd zijn en dus niets meer met de Vikingen van doen hebben. Sterker nog: wat is onmiskenbaar aanwijsbaar een kruisje met ‘Scandinavische invloed’ (en dus niet: herkomst). Als voorbeeld wijs ik dan naar een kruisje, ja gevonden in dit Kievse Rijk, met een hybride Kiev Rus/Scandinavische Jelling stijl. Niet allen het Kievse Rijk was uniek in het tonen van een hybride cultuur wat decoratie op voorwerpen uit de vroege middeleeuwen aan gaat. Ook de Finnen hadden een geheel eigen vormgeving van voorwerpen, zoals deze koepelvormige “schildpad” broche laat zien. Barry Ager, voormalig conservator Vroege Middeleeuwen van het Brits Museum zag in de stijl ‘.. a Finno-Ugrian imitation of the Viking oval brooch of around the 10th century. From the Gulf of Finland/Lake Ladoga region perhaps..’ In de decoratie is een hybride Fins-Scandinavische Borre stijl te onderkennen, die men noch in Zweden of Noorwegen terug vindt, noch in het Kievse Rijk. De dierfiguren (met twee inktvissen aan weerzijden) laten een onmiskenbare Borre stijl zien, maar de vorm en overige decoratie van en op de broche – en het formaat – wijzen op een Finse, Slavische herkomst. Daarbij heb ik de vraag wel geopperd: wie beïnvloedde uiteindelijk wíe?

Terug naar de kruisjes. In het artikel staat dat Helle Rosenberg Larsen van het Nationaal Museum in Denemarken dit type kruis omschrijft als ‘een Vikingkruis’ dat gelinkt kan worden aan Oost-Europa.’ Ik heb moeite met de omschrijving ‘Vikingkruis.’ Allereerst zijn er, stijl technisch gezien, geen enkele aanknopingspunten om deze kruisjes als zijnde ‘Viking’ aan te merken, daar Scandinavische decoratie/stijl kenmerken uit de vroege middeleeuwen ontbreken. Een onmiskenbaar kruisje uit de Vikingtijd mét Scandinavische stijlkenmerken kan hier worden gezien. Men noemt het dan een ‘Vikingkruisje’ omdat deze uit de vroege middeleeuwen dateert én onmiskenbare Scandinavische vorm en stijl kenmerken bevat uit de Vikingperiode. Wat nog niet wil zeggen dat een Viking het droeg !

Daarbij is bij de kruisjes gevonden in Friesland, geen enkele sprake. Een link naar Oost Europa kan natuurlijk wél, getuige het kruisje in de collectie van het Kunsthistorische Museum in Wenen, Oostenrijk. Dit kruisje is gevonden in Oekraïne, in Czernowitz maar dateert uit de 11e tot 13 e eeuw. Het vraagt echter een veel breder onderzoek om te bepalen in welke gebieden van (Oost) Europa dit specifieke type kruisje gevonden is, om een betere gebiedsdefinitie te kunnen geven waar deze dan afkomstig van zouden zijn. Zie je een dichte concentratie in een bepaald land of streek van dat bepaalde land, dan is dat een sterke aanwijzing. Deze sterke aanwijzing bestaat nu alleen uit de stijlkenmerken en is dus nog niet volledig. Dat er handelsrelaties konden bestaan tussen de Friese gebieden en het gebied rond Kiev kan uiteraard, maar de in het artikel gelegde link met een ‘Scandinavische invloed’ onderschrijf ik niet, omdat, nogmaals, Scandinavische stijl kenmerken ontbreken. Tenslotte wijst, Wessel Spoelder, op typologische gelijkenissen met lokaal geproduceerde laatmiddeleeuwse devotieobjecten, verifieerbaar via de Portable Antiquities Netherlands (PAN) database, wijzen eerder op een West-Europese herkomst in plaats van een Slavisch-Scandinavische. Maar, nogmaals: een veel breder – internationaal – onderzoek is nodig om een herkomst te kunnen bepalen als het op dit specifieke type aan komt.

Daarbij, eens te meer, benadrukkend, dat niet ál ‘Scandinavisch’ is of ‘Viking’ wat er blinkt.