De nachtmare

In december krijgt mijn avondronde over de Zalkerveerweg en vervolgens Zalkerdijk altijd iets speciaals. Afgelopen avond: ideaal; het is een heldere maar maanloze avond, en dat zijn de avonden zoals ik ze in december het liefst heb. Op zijn donkerst. Hier en daar is verlichting door Kerstverlichting, hier en daar schijnt een lamp mysterieus door een raam.

Ik hou halt bij een boerderij, een zogeheten wederopbouwboerderij. Het is niet alleen de vorm van de boerderij die mij aanspreekt, maar vooral zijn fraaie staldeuren. Mij verdiepend in symboliek op het platteland kwam ik er achter dat de vensters op de deeldeuren een aparte betekenis hebben, die toch niet toevallig lijkt, al kent men de betekenis er van misschien niet (meer).

In Jan Bornebroek’s De extra dimensie van het platteland – Sporen van magie, volksgeloof en volksgeneeskunde in het oosten van Nederland worden ramen met magische symboliek besproken. In F.E. Farwerck’s, Noordeuropese mysteriën en hun sporen tot heden wordt over de mythe van het Wilde Heir, de Wilde Jacht, gesproken, het paardenleger onder aanvoering van de voorchristelijke, heidense Wodan, die in de kortste nachten van het jaar – in de decembermaand en begin januari – door de lucht vloog onder groot geraas.

Dit heidense gezelschap had speciaal oog voor stallen. Wie in de drie Jul-nachten – onderdeel van de zogeheten Twaalfnachten, die, op gekerstende wijze, vallen in de periode van Kerstavond tot Driekoningen – zijn staldeuren niet bekruiste (!) vond de volgende morgen zijn paarden zwaar bezweet en bijna gebarsten, omdat zij meegenomen waren. Ook St. Nicolaas, die veel aan Wodan ontleend heeft, werd blijkbaar met de Wilde Jacht in verband gebracht, want als het in Overijssel begin december stormde, dan zei men daar dat St. Nicolaas en zijn knechten door de lucht joegen.

Deze aanwijzing staat niet op zichzelf: in Twènter laand en leu en lèven van C. Elderink (1937) getuigt deze van een 80 jarige boer uit Rossum en hoe deze zijn paarden tegen de nachtmeer ofwel nachtmerrie beschermde. Deze had een paard, dat telkens weer hierdoor geplaagd werd, maar hiertegen bestond een middel, dat hem zeer afdoende was gebleken. Onder de manen sneed hij de haren van het paard in den vorm van een kruis weg  (noot: ook hier wordt wederom geen christelijk kruis bedoeld, maar een X vormig teken). Door zijn zoon, een man van ongeveer 50 jaar, werd met overtuiging bevestigd, dat het paard, zo lang van dit kruisteken nog iets zichtbaar was, nooit door de nachtmeer gekweld werd. Volksgeloof en volksleven (1909) vermeld ook nog het één en ander over de onheilsafwerende symboliek van het kruis. Bij De Nachtmerrie wordt als probaat middel genoemd.. ‘de schoenen moesten gekruist voor het bed staan en met de opening daarheen’. ‘Elders tekent men op deur of bedstede een tooverfiguur, het z.g. “Trudenkruis”. Dit is een Pentagram of Hexagram, dat eigenlijk een gestileerde voet is, want oude wijven met platvoeten hield men voor maren. Ook hier wordt de mare als kwelgeest voor de huisdieren benoemd: Zij rijdt in den stal de paarden af. Genoeg aanleiding dus de staldeuren van een paar ferme kruizen te voorzien (zoals ook fraai te zien is bij tal van boerderijen; in Staphorst bijvoorbeeld).

Ligt hier de – verre – oorsprong van de schuine kruissymboliek in ramen op deuren? De ruitvorm met kruis komt men op vele plaatsen tegen, zelfs in zeer gelovige diep gereformeerde gemeenten zoals Staphorst en Rouveen. In zijn meest extreem uitgewerkte vorm zag ik deze eens bij een boerderij richting Warffum, bij Groningen.

De vraag is, of de bouwers van deze boerderij of andere woning of gebouw – delen van – deze symboliek (nog) kenden en bewust hebben toegepast uit een vorm van bijgeloof. De – inmiddels voormalige – houtzagerij aan de Voorsterweg in Westenholte had tal van dit soort ramen zowel aan de voor- als achterkant.

Feit blijft wel dat deze symboliek wijdverspreid is en tot in Groenland terug gevonden wordt en de ruitvorm ook in de huidige tijd nog steeds wordt gebruikt in naoorlogse huizen.

Ik vervolg mijn weg en hoor op de achtergrond rumoer hoog in de lucht: alleen maar ganzen of Wodan met zijn Wilde Jacht?

Wie het mysterie van het platteland ziet en wil omarmen voelt zich net als ik: rijk.