Twee Viking-riemverbindingen

In dit blog, geschreven door David Mullaly, laat deze zijn licht schijnen over twee riemverbindingen uit de Vikingtijd.

De Noormannen hadden een uitgesproken voorliefde voor het versieren van een groot aantal metalen – en waarschijnlijk ook houten en stoffen – voorwerpen die ze in het dagelijks leven gebruikten. Versieringen waren heel gewoon en werden dan ook zeer gewaardeerd. Er werd gebruikgemaakt van geometrische en verweven patronen, maar ook van zoömorfe vormen: dieren in herkenbare stijlen vormen een van de kenmerkende elementen die met Vikingartefacten worden geassocieerd. Veel minder vaak komen echter versieringen voor met mensachtige vormen en gezichten. Er zijn wel artefacten gevonden met menselijke figuren: riemversieringen in de vorm van vrouwen, die door sommigen zijn geïdentificeerd als valkyries, en vrij zeldzame amuletten in de vorm van mannen. Een type artefact met een menselijk ogend mannengezicht is een riemverbinding – een vrij zeldzaam rond bronzen voorwerp met drie openingen voor riemen.

Het eerste afgebeelde voorwerp toont een ongewoon grote riemverbinding met daarop het gezicht van een man met menselijke trekken: opvallende ogen, een snor en een baard. Aangezien een Noors voorwerp waarschijnlijk geen mannelijk gezicht zonder specifieke identiteit zou afbeelden, is het aannemelijk dat het gezicht Odin voorstelt – de god die het vaakst werd afgebeeld in het Vikingpantheon. Bovendien wijst de grotere dan gebruikelijke afmeting erop dat het voorwerp werd gebruikt als onderdeel van een paardenhoofdstel, waarbij drie riemen aan de zijkant van het paardenhoofd met elkaar werden verbonden. Het exemplaar is zeer eenvoudig, maar had duidelijk waarde voor de gebruiker.

Het kleinere tweede exemplaar heeft een vergelijkbare vorm, maar het centrale gezicht is niet alleen volledig verguld, maar ook veel expressiever dan dat van het grotere exemplaar. Het is moeilijk om dit hoekige gezicht precies te omschrijven: trots, arrogant, uitdagend, misschien zelfs nors. Ik heb enkele verwijzingen gezien naar dit type riemverbinding waarin het wordt beschreven als een afbeelding van Loki. Aangezien dit kleinere exemplaar echter waarschijnlijk werd gebruikt om een zwaardschede aan op te hangen, is het ondenkbaar dat een krijger zou willen dat zijn belangrijkste wapen ook maar iets te maken had met de bedrieglijke god. Het gezicht stelde vrijwel zeker de Alvader god Odin voor. Interessant genoeg is de vergulding niet alleen bewaard gebleven op het gezicht en de hals, maar ook op de twee naar binnen gebogen verbindingsstangen die uit het hoofd komen en de indruk wekken van hoorns – wat het bovennatuurlijke karakter van het gelaat lijkt te benadrukken.

Vermoedelijk waren deze riemverbindingen, die beide in Oost-Europa zijn gevonden, bedoeld om het gezicht van Odin weer te geven. Bij het grotere exemplaar werd simpelweg een gietvorm gebruikt, waardoor het gezicht minder karakter en persoonlijkheid had dan dat van het kleinere exemplaar. Wat we niet met zekerheid kunnen weten, is het doel achter het aanbrengen van Odins gezicht op decoratieve metalen voorwerpen zoals deze. Was het louter een blijk van trouw aan die god? Was het een talisman die de drager of gebruiker voordeel moest opleveren? Of was het puur een suggestieve weergave van iets dat deel uitmaakte van het culturele erfgoed van die Noordse samenleving? We hebben geen definitieve antwoorden, wat geldt voor zo veel van de decoratieve voorwerpen die de Noordse samenleving ons heeft nagelaten.